लघु, घरेलु, साना, मझौला वा ठूला उद्योग: नेपालको व्यवसाय वर्गीकरण कसरी छुट्याउने?

सबै प्रयोजनका लागि एउटै SME परिभाषा हुँदैन

“SME” सामान्य कुराकानीमा उपयोगी शब्द हो, तर कानुनी परीक्षण प्रयोजनअनुसार बदलिन्छ। उद्योग दर्तामा स्थिर पुँजी प्रयोग हुन सक्छ। बैंकले lending policy को परिभाषा लिन सक्छ। कर व्यवस्थाले turnover, आयको प्रकृति वा विशेष सीमा हेर्न सक्छ। Procurement notice ले आफ्नै eligibility राख्न सक्छ। एउटा सन्दर्भमा व्यवसायलाई “सानो” भनिएको कारण अर्को सुविधामा पनि साना उद्योग मानिन्छ भन्ने प्रमाण हुँदैन।

सुरक्षित प्रश्न हो—कुन प्रयोजनका लागि सानो? त्यसपछि सम्बन्धित ऐन, नियम, सूचना, loan product वा tender document को परिभाषा पढ्नुहोस्। केही मिनेटको यो जाँचले सही रकमलाई गलत कानुनी परिभाषामा राखेर आवेदन गर्ने सामान्य त्रुटि रोक्छ।

• उद्योग दर्ता: औद्योगिक व्यवसाय ऐनको वर्गीकरणबाट सुरु गर्नुहोस्।
• बैंक ऋण: lender को हालको product र regulatory definition हेर्नुहोस्।
• कर: आयकर ऐन, वार्षिक संशोधन र लागू turnover वा income condition जाँच्नुहोस्।
• Procurement वा grant: सोही सूचनाको परिभाषा र कागजात पालना गर्नुहोस्।

औद्योगिक व्यवसाय ऐनअनुसार उद्योगको आकार

औद्योगिक व्यवसाय ऐन, 2076 को दफा 17 ले मुख्य आकार वर्गीकरण दिन्छ। लघु वा घरेलु बाहेक स्थिर पुँजी NPR 150 million सम्म भएको उद्योग साना उद्योग हो। NPR 150 million भन्दा बढी र NPR 500 million सम्म मझौला तथा NPR 500 million भन्दा बढी स्थिर पुँजी भएको उद्योग ठूला उद्योग हो। यी सीमा वार्षिक बिक्रीका होइनन्।

लघु उद्यम केवल “धेरै सानो व्यवसाय” भन्ने सामान्य शब्द होइन। सबै सूचीबद्ध सर्त पूरा हुनुपर्छ: जग्गा र भवनबाहेक स्थिर पुँजी NPR 2 million सम्म, उद्यमी स्वयं सञ्चालन र व्यवस्थापनमा संलग्न, उद्यमीसहित बढीमा नौ जना कामदार, वार्षिक कारोबार NPR 20 million भन्दा कम र तोकिएको machine/energy क्षमता। Schedule 1 स्वीकृति चाहिने केही उद्योग रकम सानो भए पनि लघु हुन सक्दैनन्।

स्थिर पुँजीमा के पर्छ?

यस ऐनमा स्थिर पुँजीको मूल्य मेसिनको invoice price मात्र होइन। जग्गा, भवन, संरचना र equipment जस्ता physical asset सँगै तोकिएका capitalised technical, supervision, pre-investment, pre-operation तथा interest cost समेत समावेश हुन सक्छन्। त्यसैले classification को रकम invoice वा annual sales report बाट सिधै सार्ने संख्या होइन।

व्यवसायले factory, machinery, infrastructure वा project phase थप्दा classification फेरि जाँच्नुपर्छ। स्थिर पुँजी बदलिएमा registering authority समक्ष आवेदन गर्ने व्यवस्था ऐनमा छ। Incentive, reporting वा renewal को समयमा मात्र पुरानो classification गलत भएको थाहा पाउने अवस्था नबनाउनुहोस्।

घरेलु उद्योग भनेको लघुको अर्को नाम होइन

घरेलु उद्योगको ऐनमा आफ्नै स्वरूप छ: परम्परागत सीप तथा प्रविधि, श्रममूलक काम, स्थानीय कच्चा पदार्थ/कला/संस्कृति, तोकिएको power limit र Schedule 2 को सूची। सामान्य भाषामा सानो भनिएको व्यवसाय कानुनी घरेलु उद्योग नहुन सक्छ। अर्कोतर्फ परम्परागत उत्पादकलाई संस्थापकले micro भने पनि कानुनी रूपमा घरेलु उद्योग हुन सक्छ।

उद्योग प्रमाणपत्र, ऋण वा incentive अघि activity, fixed-capital basis, worker count, लागू turnover, power use र प्रयोग गर्न खोजिएको programme को परिभाषा समेटिएको छोटो classification note बनाउनुहोस्। यसले दर्ता, compliance र बैंक वा निकायसँगको छलफल धेरै स्पष्ट बनाउँछ।